Współpraca wykładowcy z mediami jako nowa forma dydaktyki

 
Współczesny uniwersytet przestaje być zamkniętą „wieżą z kości słoniowej”. W świecie szybkiego przepływu informacji rola wykładowcy wykracza daleko poza salę wykładową. Miniwykłady w radiu, krótkie komentarze w telewizji czy artykuły popularnonaukowe stają się naturalnym elementem edukacji rozproszonej i uczenia się przez całe życie.

1. Od tradycyjnego wykładu do mikroedukacji
Klasyczny, 90‑minutowy wykład traci sens, bo wiedza jest dziś dostępna wszędzie. Coraz ważniejsze staje się aktywizowanie studentów, organizowanie wspólnego poszukiwania odpowiedzi i przenoszenie dyskusji poza salę. Współpraca z mediami pełni funkcję krótkich, przystępnych miniwykładów — dla odbiorców, którzy nie są specjalistami.

2. Media jako nowa sala wykładowa
Wywiady i komentarze to forma dydaktyki: szybkie, syntetyczne, wymagające jasnego przekazu. 
To także wyzwanie — naukowiec musi przełożyć złożone procesy na język zrozumiały dla każdego, nie tracąc rzetelności. Odbiorcami stają się „wszyscy”: od emeryta słuchającego radia po rodzica przeglądającego portal informacyjny.

3. Trzecia misja uniwersytetu
Obok badań i dydaktyki, popularyzacja wiedzy jest obowiązkiem uczelni wobec społeczeństwa. To edukacja w małych porcjach — adekwatna w świecie przeciążonym informacjami. Lifelong learning staje się koniecznością, a media są jednym z najlepszych narzędzi do jego realizacji.

4. Problem: popularyzacja nie liczy się w systemie ocen
Aktywność popularyzatorska nie przekłada się na punkty, cytowania ani prestiż w rankingach. W arkuszach oceny nie ma rubryki „zrozumiale wyjaśnił laikowi proces biologiczny”. Mimo to autor świadomie kontynuuje tę działalność — bo wierzy w jej sens i wpływ społeczny.

5. Dlaczego to robić?
Nie dla nagród, lecz dla znaczenia i odpowiedzialności. Jeśli w trzy minuty można wyjaśnić mechanizm ekologiczny tak, że odbiorca poczuje szacunek do przyrody — to jest prawdziwy sukces dydaktyczny. 
Nauka odizolowana od społeczeństwa staje się martwa.

Współpraca naukowców z mediami to nie „parcie na szkło”, lecz nowoczesna forma dydaktyki. W dynamicznym świecie krótkie, przystępne komunikaty stają się kluczowym narzędziem edukacji przez całe życie. Choć system akademicki tego nie premiuje, popularyzacja wiedzy jest jednym z najważniejszych wkładów uniwersytetu w dobrostan społeczeństwa.

Więcej na blogu: https://profesorskiegadanie.blogspot.com/2026/02/wspopraca-wykadowcy-uniwersyteckiego-z.html

Moja filozofia nauczania/uczenia się

Fot. Leszek Kuryłowicz

 

Moja filozofia uczenia się opiera się na idei, że nie chodzi o to, by robić więcej, lecz by robić to, co ma sens. Wspólnie nadajmy sens naszej edukacji!

Co jest dla mnie ważne w dydaktyce i relacjach ze studentami?

Moja filozofia nauczania (a w zasadzie uczenia się, bo nie ma nauczania tylko projektowanie przestrzeni i sytuacji do uczenia się) opiera się na głębokim przekonaniu o aktywnym udziale studenta w procesie edukacyjnym oraz budowaniu relacji opartej na zaufaniu, wsparciu i wspólnej odpowiedzialności.

Kluczowe wartości, które są dla mnie ważne w dydaktyce i relacjach ze studentami, to:

• Samodzielność i inicjatywa studenta: Wierzę, że studenci powinni samodzielnie odnajdywać drogę do wiedzy i aktywnie planować swoją edukacyjną aktywność. Moja rola to dostarczanie narzędzi i tworzenie środowiska, a nie bierne przekazywanie informacji (chodzi o autentyczne odkrywanie a nie transmisję gotowej wiedzy). Cenię, gdy studenci zadają pytania i szukają własnych rozwiązań.
• Aktywne uczenie się i doświadczanie: Zamiast tradycyjnych wykładów, stawiam na tworzenie środowiska do aktywnego uczenia się i przetwarzania wiedzy na namacalne efekty. Ważny jest dla mnie proces doświadczania, a nie tylko sucha teoria. Chcę, by studenci pracowali na zajęciach, bo wiem, że to najbardziej efektywna forma nauki. Tak więc nawet na wykładach staram się mniej mówić a więcej dyskutować i stwarzać sytuacje do aktywności (także intelektualnej) studentów.
• Kontekst i praktyczne zastosowanie: Zależy mi na tym, by studenci rozumieli kontekst tego, czego się uczą, i widzieli sens w zdobywaniu wiedzy. Celem jest przygotowanie ich do wyzwań zmieniającego się rynku pracy, do działania w biznesie i pełnienia różnorodnych ról w firmach. Nie chcę podawać gotowych rozwiązań, lecz stwarzać przestrzeń do poszukiwań i znajdowania praktycznych zastosowań.
• Ciągły rozwój i otwartość na błąd: Postrzegam błąd nie jako porażkę, lecz jako sygnał do rozwoju. Zachęcam studentów do próbowania, eksperymentowania i poprawiania. Sam jestem w ciągłym procesie poszukiwania nowych metod, pytań i odpowiedzi, co oznacza, że moja dydaktyka jest prototypem, otwartym na Wasze opinie i punkty widzenia.
• Wsparcie i informacja zwrotna: Ważny jest dla mnie stały i szybki feedback, który ma wspierać studentów w procesie uczenia się. Moim zadaniem jest stworzenie warunków, by chciało im się zdobywać wiedzę i rozwijać.
• Radość z nauki i relacji: Oprócz samego pozyskiwania wiedzy, cenię sobie radość z relacji budowanych podczas zajęć. Wierzę, że studiowanie to nie tylko obecność na zajęciach, ale przede wszystkim praca własna, która powinna przynosić satysfakcję i rozwijać wzajemne interakcje.
• Ocena procesu, nie tylko produktu: To podejście podkreśla, że ważniejsze jest dla mnie to, jak student dochodzi do rozwiązania, niż tylko sam efekt końcowy. Daje to studentom poczucie bezpieczeństwa i motywuje do eksperymentowania bez obawy przed negatywną oceną, wynikającą z błędu. Są przecież rożne drogi dojścia do tego samego celu. Mój pomysł nie musi być jedynie słusznym.

Gdyby chcieć podsumować jednym zdaniem to można napisać tak: moja dydaktyka to zaproszenie do wspólnej, aktywnej podróży edukacyjnej, w której studenci są odpowiedzialni za swój rozwój, a ja jestem ich wsparciem i przewodnikiem.

Spójna i nowoczesna wizja nauczania, która stawia studenta w centrum procesu edukacyjnego. Dlaczego warto przychodzić na moje zajęcia? 

Na naszych pierwszych zajęciach zawsze stawiam sobie za cel odpowiedzieć na kluczowe pytania: Do czego przydadzą się Wam te zajęcia? Po co Wam ten konkretny przedmiot, te wykłady i ćwiczenia? Moim celem nie jest jedynie przekazywanie wiedzy, ale przede wszystkim przygotowanie Was do rozumienia świata przyrody (biologia, ewolucja człowieka i kultury), przygotowanie Was do realnych wyzwań, które czekają na rynku pracy i w świecie biznesu. Lub tylko w życiu dorosłym, bo studiowanie to nie tylko przygotowanie zawodowe lecz również poszukiwanie sensu własnego życia.

Aktywne uczenie się i kontekst praktyczny

Wierzę, że największą wartość ma wiedza, którą potraficie zastosować. A żeby ją zastosować to trzeba najpierw ją zrozumieć. Dlatego na zajęciach będziemy skupiać się na:

• Zrozumieniu kontekstu: Nasze dyskusje i zadania będą osadzone w rzeczywistości i szerszym kontekście wiedzy (także tego jak ona powstawała), byście widzieli, jak to, czego się uczycie, przekłada się na konkretne sytuacje. Będziemy odpowiadać na zmieniające się potrzeby rynku pracy i przygotowywać Was do dynamicznych ról w firmach. Dlatego na zajęciach korzystać będziemy z narządzi online oraz narzędzi sztucznej inteligencji.
• Procesie, nie tylko produkcie: Dla mnie kluczowy jest proces doświadczania, próbowania i poszukiwania rozwiązań. Nie chodzi o to, by dostarczyć "idealny" produkt końcowy od razu, ale o to, byście nauczyli się, jak do niego dojść. Oceniam proces uczenia się i Wasze zaangażowanie, a nie wyłącznie końcowy efekt. To pozwala na bezpieczną przestrzeń do eksperymentowania i popełniania błędów. Masz prawo do błędów i potknięć.
• Środowisku do aktywnego działania: Moim zadaniem jest stworzenie warunków, w których będziecie mieli ochotę zdobywać wiedzę i rozwijać się. Będziemy pracować nad przekształcaniem wiedzy teoretycznej w namacalne efekty. W tym procesie kluczowy jest stały i szybki feedback, który będę Wam regularnie udzielać. I podobnej informacji zwrotnej oczekuję od Was.

Wasza odpowiedzialność i samodzielność

Moja rola to rola facylitatora, a nie jedynego źródła wiedzy. Odpowiedzialność za edukację ponosi student. Ja dostarczam narzędzi, tworzę środowisko sprzyjające nauce i inspiruję do myślenia.

• Znajdźcie swoją drogę: Zachęcam Was do samodzielnego poszukiwania, zadawania pytań i znajdowania własnych ścieżek do zrozumienia materiału. Nie oczekuję, że będziecie biernie przyswajać to, co usłyszycie.
• Błąd jako sygnał rozwoju: Pamiętajcie, że błąd nie jest sygnałem porażki, lecz sygnałem rozwoju. To dowód, że próbujecie i że dostrzegacie coś, co można poprawić oraz macie szansę coś zmienić. Nie bójcie się eksperymentować! Ja też eksperymentuję, m.in. z forma i metodami dydaktycznymi, próbuję tworzyć dobre środowisko do uczenia się. To oczywiście prototyp, więc liczę na Wasze refleksje i informacje zwrotne. Tak jak to się dzieje w dobrym zespole projektowym.
• AI jako narzędzie, nie zastępstwo: W dobie sztucznej inteligencji kluczowa jest umiejętność oceny i weryfikacji informacji. Będziecie uczyć się, jak efektywnie korzystać z narzędzi AI, ale także jak krytycznie ocenić uzyskane rezultaty i dopracować je samodzielnie.

Jak pracujemy na zajęciach?

Wiem, że dużą część wiedzy możecie zdobyć samodzielnie – z książek, artykułów czy materiałów online, z podcastów, z wyszukiwarek internetowych, wspomaganych przez AI. Dlatego na moich zajęciach skupimy się na tym, co najcenniejsze w bezpośrednim kontakcie:

• Pracujmy razem: Stawiam na aktywną pracę podczas zajęć. Moje podejście to "pracuj na zajęciach, a ja ci pomogę". Oznacza to, że jeśli aktywnie zaangażujecie się w zajęcia, nie będziecie mieli potrzeby wykonywania prac domowych poza nimi (nadrabiania zaległości z zajęć).
• Uczenie się od siebie nawzajem: Jesteście dla siebie cennym źródłem wiedzy i inspiracji. Będę stwarzać okazje do wymiany doświadczeń, wspólnego rozwiązywania problemów i wzajemnego uczenia się. Będzie mieli możliwość dyskutowania i wymieniania się własnymi notatkami lub innymi wytworzonymi na zajęciach materiałami.
• Myślenie o praktyce, nie tylko teorii: Będziemy zawsze łączyć teorię z praktyką. Nie interesuje mnie samo zapamiętywanie definicji, ale zrozumienie, jak działają mechanizmy i gdzie można je zastosować.

Radość z nauki i ciągłe poszukiwania

Studiowanie to nie tylko przebywanie na zajęciach, ale przede wszystkim praca własna i zaangażowanie. Wierzę, że nauka może, a nawet powinna, przynosić radość – zarówno z pozyskiwania wiedzy, jak i z budowania relacji w czasie zajęć. Hołduje zasadzie 3 razy Z: zaufanie, zaangażowanie, zabawa (zabawa rozumiana jako przyjemność z odkrywania i relacji budowanych w czasie zajęć).

Z mojej strony obiecuję, że:

• Jestem w ciągłym procesie poszukiwań: Sam poszukuję nowych metod, zadaję nowe pytania i szukam nowych odpowiedzi. To, co Wam prezentuję, to często "prototypy" – jestem otwarty na Wasze opinie i punkty widzenia. Chcę się dzielić z Wami zarówno moimi odkryciami naukowymi (z zakresu biologii i ekologii oraz entomologii) jak i odkryciami dydaktycznymi.
• Stwarzam przestrzeń do poszukiwań: Nie będę podawać Wam gotowych rozwiązań na tacy. Moim celem jest stwarzanie przestrzeni, w której sami będziecie poszukiwać, analizować i odkrywać. To, co zdobyte samodzielnie jest cenniejsze niż to, co darowane w końcowej formie.

Sprawozdanie 2025 (wykłady i upowszechnianie nauki)

 10 stycznia 2025, Noc Biologów

pokaz w Kortosferze, Co żyje w rzece Łynie zimą

14 stycznia, webinarium dla nauczycieli

Wystawa, 16 XII 2024 -15 I 2025

28 stycznia , webinarium

4 lutego, ATW Olsztyn

22 lutego, Stawiguda

Luty 2025, w jury konkursu dla nauczycieli

14 marca 2025, V Metisowy eduMiszung

Edu Miszung https://www.metis.pl/content/view/4096/1/

15 marca 2025, Noc Sów.

21 marca, Szczytno

11 kwietnia, Wielkopolska Noc Belfrów, webinarium

14 kwietnia, Brodnica

29 kwietnia, 2025, Niepubliczne Przedszkole Waldorfskie w Olsztynie, bajka kamishibai o żabie moczarowej.

17 maja, Noc Muzeów (Bajka kamishobai o żabie moczarowej i o cytrynku latolistku)

18 maja Monteniada, Pruskie światy i zaświaty, malowanie na dachówka i kamieniach. (termin zmieniony na 29 czerwca)

31 maja, Olsztyn Street Art Festiwal, warsztaty z malowaniem płytek ceramicznych oraz pisaniem ebooka.

9 czerwca 2025, Dzień Biologii i Biotechnologii

20 czerwca, Góra Św. Małgorzaty, prelekcja w czasie otwarcia Plenerowej Sali Przyrodniczej.

26 czerwca, 75 lat Katedry Zoologii

27 czerwca 2025, Iława, "Świetliki na Kamionce"

13 lipca, Dobre Miasto, spacer entomologiczny

4.09.2025, wernisaż wystawy Kontakt 4

Olsztyńskie Dni Nauki i sztuki 2025, wycieczka terenowa z warsztatami pt. "Przyrodnicze tajemnice dawnego jeziora Płociduga" (25 i 26 września)

3.10.2025, Olsztynek, Uniwersytet Trzeciego Wieku, wykład inauguracyjny pt. "Dlaczego i po co istnieją uniwersytety trzeciego wieku?"

4.10.2025 Warmia i Magia, konwent fantastyki, Biblioteka Uniwersytecka, warsztaty pt. "Krwiopijne demony z przeszłości i pisanie opowieści fantasy z AI"

15 października, Olsztyn

27-28 października, Gdynia

22 listopada, Biskupiec

25 listopada 2025, Olsztyn

27 listopada 2025 (online)

4 grudnia Elbląg

11 grudnia Dzień Chruścika (kawiarnia naukowa), Olsztyn

O edukacji w Radiu Belfer

 

W czasie wrześniowej konferencji Inspir@cje 2024 nagrany został wywiad dla Radia Belfer. O edukacji. Miałem okazję szerzej opowiedzieć o mojej wizji edukacji i to, co się w niej teraz dzieje. Pisałem już o tym na blogu https://profesorskiegadanie.blogspot.com/2024/10/co-robi-profesor-uniwersytetu-na.html A teraz jeszcze raz lecz inaczej opowiedziane.

Link do Radia Belfer z nagraniem https://akademiapanabelfra.pl/radiobelfer-s02e11-ten-o-profesorskim-gadaniu-stanislaw-czachorowski

A niżej nagranie na You Tube:

Cykl "Jestem nauczycielem. Lubię to" na fanpage SBRP

Grafika z innego projektu SuperBelfrów, którego celem było przedstawienie członków grupy.

 

Okruchy z biografii i dydaktyki ukazały się w cyklu "Jestem nauczycielem. Lubię to" na fanpage SuperBelfrów RP (https://www.facebook.com/superbelfrzy).

1. Za co lubisz swoją pracę?

Za nieprzewidywalność(nie można się nudzić i popaść w rutynę) i kontakt z ludźmi. Mimo że jestem introwertykiem to dużą radość daje mi praca z młodymi ludźmi i ich ciekawością świata. I możliwość obserwowania jak się rozwijają. Edukacja jest ciągłym odkrywaniem zwłaszcza w czasach tak wielkich przemian technologicznych. Niedawno trzeba były odkrywać dydaktykę online teraz odkrywany dydaktykę z GenAI.

2. Co najbardziej lubisz w pracy w uczniami i uczennicami?

Na co dzień pracuję ze studentkami i studentami, z uczniami rzadziej. Najbardziej lubię odkrywanie nowych rzeczy. Odkrywanie razem. Bo zawsze jest coś nowego.

3. Momenty "wow" w Twojej pracy.

Gdy wymyślę jakieś nowe narzędzie edukacyjne, zaadoptowane do zajęć. Nowe dla mnie. I gdy udaje mi się trudne zagadnienie sprowadzić do prostej analogii lub znaleźć proste i uniwersalne wyjaśnienie , gdy udaje się znaleźć powiązania z pozoru odległymi procesami czy zjawiskami.

4. Z jakiego konkretnie osiągnięcia/projektu/ działania jesteś dumny?

Nie wiem, ciągle się zmienia. Nowe osiągniecia i projekty przesłaniają te stare. Bo przecież nie wchodzi się do tej samej wody w rzece. A trudno powiedzieć, że ta nowa woda jest lepsza od tej starej, która płynęła przed chwilą lub jeszcze wcześniej. Ciągle się cieszę z nowych osiągnięć, które zdarzają się między licznymi porażkami.


Do mini wywiadu załączone było krótkie BIO,

Dr hab. Stanisław Czachorowski, prof. UWM, biolog, ekolog i entomolog zatrudniony w Katedrze Zoologii, na Wydziale Biologii i Biotechnologii, UWM w Olsztynie. Popularyzator nauki, felietonista i bloger. Z wykształcenia i powołania nauczyciel (absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie).

Doświadczenie dydaktyczne: wykłady i ćwiczenia dla studentów biologii i biotechnologii, pielęgniarstwa, mikrobiologii, pedagogiki wczesnej edukacji oraz na interdyscyplinarnym kierunku dziedzictwo kulturowe i przyrodniczego, zajęcia dla słuchaczy studiów podyplomowych związanych z kształceniem nauczycieli, wykłady dla dorosłych oraz słuchaczy uniwersytetów trzeciego wieku. Liczne wykłady i zajęcia praktyczne dla uczniów ze szkół podstawowych, gimnazjów i liceum, w ramach projektów edukacyjnych oraz Uniwersytetu Dzieci. Inicjator i organizator olsztyńskiej kawiarni naukowej. Autor licznych artykułów dydaktycznych, broszur dla nauczycieli z zakresu edukacji ekologicznej i współautor podręcznika dla szkół.

W ostatnich latach intensywnie zajmuje się edukacją pozaformalną w różnorodnych formach. Organizator i koordynator Olsztyńskich Dni Nauki, pierwszej edycji w Olsztynie Europejskiej Nocy Naukowców, Nocy Biologów, Warmińsko-Mazurskiego Uniwersytetu Młodego Odkrywcy. Eksperymentuje z grywalizacją (gamifikacja), nauczaniem metodą projektu, notowaniem wizualnym (myślografia), kamishibai, grami dydaktycznymi oraz wykorzystaniem nowych technologii w edukacji pozaformalnej, w tym z generatywną sztuczną inteligencją.

Grafika z fanpage Superbelfrów. Cykl "Jestem nauczycielem."

Dr hab. Stanisław Czachorowski pracuje na co dzień ze studentami i studentkami. W pracy zachwyca go, gdy udaje mu się trudne zagadnienie sprowadzić do prostej analogii lub znaleźć proste i uniwersalne wyjaśnienie, a także gdy udaje się znaleźć powiązania z pozoru odległymi procesami czy zjawiskami.

O swoich osiągnięciach mówi:
„Nowe osiągnięcia i projekty przesłaniają te stare. Bo przecież nie wchodzi się do tej samej wody w rzece. A trudno powiedzieć, że ta nowa woda jest lepsza od tej starej, która płynęła przed chwilą lub jeszcze wcześniej. Ciągle się cieszę z nowych osiągnięć, które zdarzają się między licznymi porażkami.”

Dr hab. Stanisław Czachorowski, prof. UWM, biolog, ekolog i entomolog zatrudniony w Katedrze Zoologii na Wydziale Biologii i Biotechnologii UWM w Olsztynie. Popularyzator nauki, felietonista i bloger. Z wykształcenia i powołania nauczyciel (absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie). Zajmuje się edukacją pozaformalną w różnorodnych formach. Współautor podręczników szkolnych (biologia) oraz artykułów o tematyce edukacyjnej, organizator pikników naukowych m.in. Nocy Biologów. Poszukuje nowych metod dydaktycznych, pasujących do wyzwań współczesności.

Jak się uczę wykorzystywać narzędzia AI?

 

Uczę się na kursach, takich jak ten. Ale przede wszystkim uczę się przez działanie, sprawdzanie, eksperymentowanie. Uczę się wykorzystywać do pisania, poprawiania tekstów, do generowani grafik oraz jako pomoc w planowaniu i myśleniu. 

Uczę się wspólnie ze studentami, na zajęciach. Razem odkrywamy możliwości i ograniczenia. Jestem ciągle na początku tej drogi.

Podręczniki, zeszyt ćwiczeń i poradniki dla nauczyciela - WSiP

 

1.              Czachorowski S., J. Idziak, B. Mikołajczyk, K. Narewska-Prella, 2023. Biologia bez tajemnic. Poradnik nauczyciela, klasa 7, szkoła podstawowa, Warszawa 2023 (wydanie 1), Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 288 str., ISBN 978-83-02-21037-2

2.              Czachorowski S., J. Gadomska, B. Mikołajczyk, 2023. Biologia bez tajemnic. Podręcznik. Szkoła podstawowa, klasa 5. (egzemplarz testowy) Warszawa 2023 (wydanie 1), Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 168 str. ISBN 978-83-02-21722-7

3.              Czachorowski S.,  O. Dycewicz, J. Gadomska, B. Mikołajczyk, 2023. Biologia bez tajemnic. Zeszyt ćwiczeń. Szkoła podstawowa, klasa 5. (egzemplarz testowy) Warszawa 2023 (wydanie 1), Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 64 str., ISBN 978-83-02-21723-4

4.              Czachorowski S.,  J. Gadomska, B. Mikołajczyk, J. Idziak, 2024. Biologia bez tajemnic. Poradnik nauczyciela. Szkoła podstawowa, klasa 5. (egzemplarz testowy) Warszawa 2024 (wydanie 1), Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 28 str., ISBN 978-83-02-22059-3

5.              Czachorowski S., J. Idziak, B. Mikołajczyk, K. Narewska-Prella, 2024. Biologia bez tajemnic. Poradnik nauczyciela, klasa 8, Szkoła podstawowa, Warszawa 2024 (wydanie 1), Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, str., ISBN 978-83-02-21037-2

Grywalizacja w edukacji

Potwierdzenie udziału w szkoleniu niczym odznaka w grywalizacji, motywuje.

Uczenie się jest jak grywalizacja. Fascynujące, z niespodziankami, z dobrymi relacjami, wyzwaniami itd. Właśnie zdobyłem kolejną "odznakę" na Politechnice Gdańskiej. Grywalizacja pomaga zmieniać dydaktykę tu i teraz, bez oglądania się na innych. Nie trzeba zmieniać całego systemu. A jak się zastanowić to nawet fabuła nie jest potrzebna. Ważne są relacje, informacje zwrotne, emocje, przygoda, zdobywane odznaczenia. Bo wcale nie oceny w edukacji są najważniejsze.